جلوه آیین معلمی انبیا در سوره شعرا


حمید ایماندار، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز از آنجا که سوره شعرا به طور ویژه داستان‌های مذاکره انبیای الهی با قوم شان را بازگو کرده از خلال آن می‌توان آیین تربیتی و تعلیمی بزرگترین معلمان بشریت را استخراج کرد. برخی از این آموزه‌ها از این قرارند:

۱- توجه به نقش صبوری و زبان‌آوری در تربیت «وَیَضِیقُ صَدْرِی وَلَا یَنْطَلِقُ لِسَانِی فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ؛ و سینه‏ ام تنگ مى‏ گردد و زبانم باز نمى ‏شود پس به سوى هارون بفرست». (آیه ۱۳)

۲- توجه به تاثیر امداد الهی در نفوذ کلام «قَالَ کَلَّا فَاذْهَبَا بِآیَاتِنَا إِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ؛ فرمود نه چنین نیست نشانه‏ هاى ما را [براى آنان] ببرید که ما با شما شنونده‏ ایم». (آیه ۱۵)

۳- پذیرش اشتباه در عین قاطعیت کلام «قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّینَ(۲۰) فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْمًا وَجَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ(۲۱) وَتِلْکَ نِعْمَهٌ تَمُنُّهَا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرَائِیلَ؛ گفت آن را هنگامى مرتکب شدم که از گمراهان بودم(۲۰) و چون از شما ترسیدم از شما گریختم تا پروردگارم به من دانش بخشید و مرا از پیامبران قرار داد(۲۱) و [آیا] اینکه فرزندان اسرائیل را بنده [خود] ساخته‏ اى نعمتى است که منتش را بر من مى ‏نهى». (آیات ۲۰ تا ۲۲)

۴- استفاده از فن مناظره در تبلیغ (آیات ۲۳ تا ۵۱)

۵- تحریک انصاف‌ورزی مخاطب «قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ؛ گفت پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است‏اگر اهل یقین باشید». (آیه ۲۴)

۶- خنثی کردن جوسازی مخاطب با تغافل و در همان حال بیان مستدلات خود «قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ(۲۵) قَالَ رَبُّکُمْ وَرَبُّ آبَائِکُمُ الْأَوَّلِینَ؛ [فرعون] به کسانى که پیرامونش بودند گفت آیا نمى ‏شنوید (۲۵) [موسى دوباره] گفت پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شما». (آیه ۲۵ و ۲۶)

۷- تبدیل تهدید به فرصت «قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ(۲۹) قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ؛ [فرعون] گفت اگر خدایى غیر از من اختیار کنى قطعا تو را از [جمله] زندانیان خواهم ساخت(۲۹) گفت گر چه براى تو چیزى آشکار بیاورم». (آیه ۲۹ و ۳۰)

۸- استفاده از قدرت افکار عمومی «وَقِیلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ؛ و به توده مردم گفته شد آیا شما هم جمع خواهید شد» (آیه ۳۹) در عین توجه به تأثیرگذاری بر خواص «قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ؛ موسى به آنان گفت آنچه را شما مى‏ اندازید بیندازید». (آیه ۴۳)

۹- توجه به تاثیر هجرت و سفر در امر آموزش و تربیت «وَأَوْحَیْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ؛ و به موسى وحى کردیم که بندگان مرا شبانه حرکت ده زیرا شما مورد تعقیب قرار خواهید گرفت». (آیه ۵۲)

۱۰- تحریک روحیه حقیقت‌جویی و خرافه‌پرستی مخاطب (آیات ۷۰ تا ۷۷)

۱۱- استفاده از قیاس در تشخیص راه درست و غلط «فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِینَ؛ قطعا همه آنها جز پروردگار جهانیان دشمن منند». (آیه ۷۷)

۱۲- تحریک روحیه شکرگزاری مخاطب (آیات ۷۷ تا ۸۱)

۱۳- بیان امتیازات راه درست (آیات ۸۳ تا ۸۹)

۱۴- نصیحت برادرانه مخاطب «کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ؛ قوم نوح پیامبران را تکذیب کردند». (آیه ۱۰۵)

۱۵- توجه دادن مخاطب به امانت‌داری و خیرخواهی و الهی بودن خود «إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (۱۰۷) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ(۱۰۸) وَمَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِینَ؛ من براى شما فرستاده‏ اى در خور اعتمادم (۱۰۷) از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید (۱۰۸) و بر این [رسالت] اجرى از شما طلب نمى ‏کنم اجر من جز بر عهده پروردگار جهانیان نیست». (آیات ۱۰۷ تا ۱۰۹)

۱۶- قضاوت نکردن و تغافل از حرف‌های بی حساب متربیان (آیات ۱۱۱ تا ۱۱۵)

۱۷- توجه به تاثیر معادباوری در تربیت «إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ؛ من از عذاب روزى هولناک بر شما مى‏ ترسم» (آیه ۱۳۵)

۱۸- معرفی جایگزین‌های حلال به جای محرمات «قَالَ هَذِهِ نَاقَهٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ؛ گفت این ماده‏ شترى است که نوبتى از آب او راست و روزى معین نوبت آب شماست» (آیه ۱۵۵) و «وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوَاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ؛ و آنچه را پروردگارتان از همسرانتان براى شما آفریده وامى‏ گذارید [نه] بلکه شما مردمى تجاوزکارید» (آیه ۱۶۶)

۱۹- ارجاع به عقل و فطرت و وجدان به‌عنوان رسول باطنی در کنار رسول ظاهری «أَتُتْرَکُونَ فِی مَا هَاهُنَا آمِنِینَ؛ آیا شما را در آنچه اینجا دارید آسوده رها مى کنند» (آیه ۱۴۶) و «أَتَأْتُونَ الذُّکْرَانَ مِنَ الْعَالَمِینَ؛ آیا از میان مردم جهان با مردها در مى ‏آمیزید». (آیه ۱۶۵)

۲۰- توجه به حوزه دنیایی و معیشتی مردم جهت میل دادن آن‌ها به زیبایی‌های دین «أَوْفُوا الْکَیْلَ وَلَا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ؛ پیمانه را تمام دهید و از کم‏فروشان مباشید». (آیه ۱۸۱)

۲۱- استفاده بجا از ابزار تنبیه در گام آخر «فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ یَوْمِ الظُّلَّهِ إِنَّهُ کَانَ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ؛ پس او را تکذیب کردند و عذاب روز ابر [آتشبار] آنان را فرو گرفت به راستى آن عذاب روزى هولناک بود».  (آیه ۱۸۹)

۲۲- تقبیح بدی عمل متربی به جای خود او «قَالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقَالِینَ؛ گفت به راستى من دشمن کردار شمایم». (آیه ۱۶۸)

۲۳- عقلانی معرفی کردن دستورات دینی «وَلَا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ؛ و فرمان افراطگران را پیروى مکنید». (آیه ۱۵۱)

۲۴- تواضع علمی و عملی در مقابل متربی «قَالَ وَمَا عِلْمِی بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ؛ [نوح] گفت به [جزئیات] آنچه میکرده‏ اند چه آگاهى دارم». (آیه ۱۱۲)

۲۵- معرفی مزایای این جهانی و آن جهانی دین به طور همزمان مانند محبوبیت و ابدیت (آیات ۸۲ تا ۸۹)

حمید ایماندار، عضو هیئت علمی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز

انتهای پیام

رژیم آنلاین دکتر روشن ضمیر https://rdiet.ir/
رژیم کتوژنیک دکتر روشن ضمیر