پویایی فرهنگ وقف در دنیای امروز; نیاز به ترویج “اهدا پول”


محمدعلی خسرویسنت وقف الحسنه یکی دیگر از افتخارات مکتب اسلام و یکی از اهرم های مؤثر دینی و فرهنگی برای رفع نیازهای مادی و معنوی جامعه است. صدها سال است که خیرین گیرندش با وقف بخشی از اموال خود برای خدمت مستمر به جامعه در قالب وقف عزیزی که بارزترین و بارزترین مصداق انفاق، نیکوکاری، تعاون و مابقی است. اصلاحات، منشأ بسیاری از خدمات علمی، فرهنگی و هنری است رفاه و سلامت در جامعه و وجود صدها درمانگاه، بیمارستان، مدرسه، پرورشگاه، کتابخانه، مساجد، کانال، پل، آب انبار و… در سرتاسر کشورهای جهان به صورت دائمی نگهداری و بهره برداری شود و به ویژه ایران بهترین شاهد است.

گسترش مستمر مسائل اقتصادی و پیچیدگی های آنها؛ نقش دارایی های موقوفه و موقوفات در توسعه اقتصادی و ضرورت تحقق مقاصد وقف و موقوفات بیانگر لزوم بازنگری در وقف با توجه به شرایط زمانی و مکانی است.

در غرب، وقف به عنوان یک موسسه مالی که قادر به بسیج سرمایه برای حل مشکلات اجتماعی است، موقعیت مناسبی دارد. در حالی که جامعه ما علیرغم پشتوانه عمیق فرهنگی و انگیزه قوی دینی هنوز نتوانسته است از قابلیت ها و قابلیت های بالای این سبک زندگی خوب استفاده کند. استفاده از روش ها و منابع مالی جدید در توسعه وقف یکی از راه های استفاده از قابلیت های بالای وقف متناسب با تغییر شرایط و شرایط زمانی و مکانی است.

همزمان با عقد وقف با حجت الاسلام والمسلمین محمدعلی خسروی مدیر بنیاد پژوهش و توسعه فرهنگ وقف در خصوص موضوع راهکارهای افزایش اقبال عمومی به وقف و مسلمین گفت و گویی داشتیم. تاثیر بر مسائل مختلف جامعه اعم از مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و … توضیحات ایشان را در ادامه مشاهده می کنید.

ایکنا – چگونه می توان جامعه امروزی را به سمت وقف سوق داد و اعتماد مردم را در این زمینه جلب کرد؟

وقف سنت حسنه ای است، اگرچه قبل از اسلام نیز وجود داشته است، اما توسط پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، ائمه (علیهم السلام) و صحابه امضا و تشویق شده است و از این رو این سنت مهم نامیده می شود. سنت نبوی یکی از ویژگی های موقوفه محبوبیت آن است. این یعنی وقف به هیچ وجه نباید وابسته به دولت های مختلف باشد. شاید همین ویژگی مهم باعث شد که سازمان اوقاف هر لحظه به یکی از وزارتخانه ها متصل شود. در گذشته سازمان اوقاف گاه به وزارت دارایی وابسته بود، سپس به وزارت فرهنگ و صنایع مصطفی، سپس به وزارت فرهنگ و معارف، سپس از آنجا جدا شد و تا این رشته به نهاد نخست وزیری وابسته شد. زیر نظر ولی فقیه بود.

حقیقت این است که وقف ابعاد مختلفی در ابعاد اقتصادی، عمومی، آموزشی و … دارد که می توان آن را به یکی از وزارتخانه ها پیوند داد، اما حقیقت این است که وقف موضوعی است که باید جدا از دولت ها عمل کند و شاید. این بهترین راه بود و برای این کار زیر نظر فقیه بود. البته امروزه حوزه اوقاف به دلیل برخی موارد اداری به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پیوند خورده است اما وزارت ارشاد در این زمینه نقشی ندارد.

باید به مردم این اطمینان را داد که با تغییر دولت ها و رویکردهای حکومتی، نهاد وقف تغییر نخواهد کرد و آنچه را که وقف مد نظر داشت، باید همیشه با همان نیت اجرا و به آن عمل کرد. مسئله بعدی این است که وقف باید با تغییرات زمان سازگار شود. متأسفانه در این حوزه بسیاری از موقوفات منسوخ شده و زمان و تحولات بسیار سریعتر و جامعتر از رویکرد وقف است. اگرچه در سال های اخیر و به خصوص در سال های اخیر این رویکرد جسارت آمیزتر شده و خبرهای خوبی از تغییرات به گوش می رسد، اما نتایج آن هنوز در جامعه ملموس نبوده است.

از آنجایی که وقف یک مؤسسه عمومی است، گزارش های مربوط به آن باید به مردم ارائه شود. یکی از دلایل بی رغبتی مردم به اقامه وقف جدید این است که کمتر از نتایج سایر موقوفات آگاهی دارند. رادیو، روزنامه ها و سایر رسانه ها در این زمینه کم کاری کرده اند. البته ممکن است اتفاقات دیگری هم رخ دهد که رسانه ها در اولویت قرار دهند، اما باید به وقف و وقف زیرساخت ها و ارگان های نظام مردمی توجه بیشتری شود.

راههای گسترش وقف ایجاد وقف جمعی او هست. امروزه به دلیل درآمد ناچیز افراد، احتمال اینکه فرد به تنهایی فرصت ایجاد کند بسیار کم است. در گذشته اکثر حاکمان، سلاطین و سرمایه داران بزرگ موقوفات دائمی تأسیس می کردند. امروز باید این کمبود را با وقف انبوه جبران کرد. وقف جمعی به این معناست که چند نفر سرمایه خود را در کنار هم جمع کرده و یک وقف نیت واحد ایجاد کنند.

این مشکل سودمندی این مهلت قانونی را افزایش می دهد. زیرا از نظر اقتصادی سرمایه های کوچک شکننده هستند و در درازمدت سود چندانی نخواهند داشت، اما اگر موسسه اوقاف و اقتصاد بخواهد ده ها یا صدها سال دوام بیاورد باید موسسه بزرگی باشد که درآمدهای کلان داشته باشد. به طوری که اگر قسمت هایی از آن آسیب ببیند سایر قسمت ها می توانند جبران کنند و این تنها در صورتی اتفاق می افتد که وقف در یک چارچوب کلی انجام شود و راه حل آن وقف جمعی باشد که در ایران کمتر مطرح می شود.

موضوع دیگری که می تواند حوزه وقف را فعال کند و تحولی در آن ایجاد کند، وقف پول او هست. در کشورهایی مثل کویت که اهل سنت هستند این موضوع تا حدودی ثابت شده است، اما در ایران با توجه به اینکه اکثر فقهای ما وقف را وقف نمی دانند، این موضوع باعث شده که موضوع وقف به پول نکشد. در کشور تاسیس شده است. زمانی که در اوقاف بودم خیلی تلاش کردم و از مراجع بالاتر پرس و جو کردم. اکثر شیوخ ذکر کرده اند که این کار خوبی است اما نمی توان آن را وقف نامید. اخیراً خبر رسید که مقام معظم رهبری وقف را وقفی دانسته اند که می تواند منشأ تحولات چشمگیری باشد.

مهم ترین مشکل مراجع در موضوع وقف این است که استدلال می کنند وقف حصر چشم و منفعت است، یعنی اصل وقف و وقف باید سر جای خود بماند، اما وقتی وقف، اصل است. از دست دادن جریان؛ اگر نه. اصل پول، یعنی حمایتی که این پول را ارزشمند کرده است، هنوز پابرجاست. راه حل این مشکل این است که وجوه یا شماره حساب ایجاد می شود و هرکس در هر زمینه ای می تواند با نیت های مختلف مبلغ مورد نیاز را به این صندوق ها یا حساب ها واریز کند. وقتی چند نفر پول خود را در این حساب‌ها می‌گذارند، این مبلغ جمع‌آوری‌شده تبدیل به سرمایه برای تولید می‌شود و در همان مسیری که قصد متولیان امر دارند هزینه می‌شود.

اگر راهکارهای مربوط به موضوع وقف محدود، نهادینه و در نهاد اوقاف و سایر سازمان های مرتبط تجمیع شود، با توجه به اینکه برخی منابع این امر را مورد توجه قرار داده اند، تحول قابل توجهی در وقف و از منظر فقه شیعه ایجاد می شود. . جایز است، قابل جستجو است و تحقیق نیز باید مورد توجه قرار گیرد و نتایج آن در کشور ما نیز مانند سایر کشورها روشن باشد.

ایکنا – موقوفات چگونه می تواند به مشکلات اقتصادی جامعه کمک کند؟

در خصوص مشکلات اقتصادی که در کشور وجود دارد راه حل های مختلفی وجود دارد و باید به طور دقیق بررسی شود. موقوفات و وضعیت اقتصادی کشور که توسط دولت برنامه ریزی می شود، تأثیرات متقابلی بر یکدیگر دارند. وقتی دولت با مشکلات اقتصادی مواجه می شود حتما درآمدها کاهش پیدا می کند و این موضوع روی موقوفات تاثیر می گذارد و موقوفات درآمد چندانی ندارند تا بتوانند نیت ذی نفع را به خوبی ادا کنند. بنابراین اگر بخواهیم موقوفات کشور زنده، پایدار و فعال باشد، بخشی از آن به تصمیمات کلی دولت ها برای برنامه ریزی و حل مشکلات کلان اقتصادی جامعه برمی گردد. اما در عین حال هر موقوفه ای می تواند نقش خود را در این شرایط حساس ایفا کند.

امروزه بیکاری یکی از معضلات بزرگ جامعه ماست و موقوفات نشان داده اند که با ایجاد تسهیلات، کارخانه ها و برنامه های اشتغال می توانند حداقل بخشی از این مشکلات را حل کنند. گرانی خوراک و پوشاک نیز یکی از مسائلی است که موقوفات در رفع آن موثر است. خوشبختانه در کشور موقوفاتی وجود دارد که افراد نیکوکار برای رفع نیازهای فقرا و نیازمندان پیش بینی و راه اندازی می کنند. البته زمانی که قصد داریم وقف را به نیت خیرین اجرا کنیم، لزومی به استفاده از لفظ فقرا و ذلیل نیست، بلکه می توان اقلامی از محل این موقوفات را به عنوان هدایای مختلف به افراد کم درآمد در نظر گرفت. خانواده ها

امروز در آغاز سال تحصیلی هستیم و یکی از نیازهای خانواده ها لوازم التحریر است که بسیار گران است و می توانیم از وجود موقوفات برای رفع این نیاز بهره ببریم. در این زمینه اداراتی که دارای موقوفات برای کارهای فرهنگی هستند می توانند برای رفع این نیازها استفاده کنند. البته این موضوع منوط به نگاه صحیح متولیان امر به ویژه سازمان اوقاف است. وقتی صحبت از فعالیت های فرهنگی می شود، یعنی باید در خطبه ها، موعظه و … شرکت کنیم. اگرچه این فعالیت ها در جای خود لازم و ضروری است، اما یکی از فعالیت هایی که مورد رضایت خداوند و با هدف رفع مشکلات جامعه و در راستای نیات فراوان اوقاف است، تهیه برنامه های تالیفی برای کودکان و دانش آموزان خواهد بود. : در این زمینه نیز باید اصلاحی صورت گیرد، چون این لوازم از اوقاف خریداری شده است، افراد خیرخواه نیز تشویق می شوند و در این راستا گام بر می دارند. این موضوع باعث می شود که نیات علما به خوبی اجرا شود و مردم را توجیه کند.

ایکنا- وقف چگونه وارد عرصه نیازهای روزمره جامعه شد و وقف با نیات جدید در این زمینه چه تاثیری دارد؟

نیازهای روزمره جامعه متنوع است. در اوقاف و امور خیریه معاونت پژوهشی وجود دارد که باید سال به سال رویکرد جدیدی را در رابطه با نیازهای جدید جامعه ارائه و پیشنهاد دهد. چون بزرگواران شناخت کاملی از نیاز جامعه ندارند. خیریه ای که قصد دارد یک سوم اموال خود را به یک هدف خیر اختصاص دهد، نزد کشیش محل می رود. این مشکل از آنجا ناشی می شود که ذهن معنوی محل ممکن است همیشه در اطراف مسجد و درس های قرآن حرکت کند.

وظیفه نهادهای فرهنگی مانند معاونت پژوهشی سازمان اوقاف و امور خیریه است که نیازهای مهم این روز را شناسایی و به طور مستمر شناسایی و به مساجد، روحانیون، ائمه جماعات و موسسات مرتبط ارسال کنند تا پاسخگوی آنها باشد. این نیازها مدام به روز می شود و جامعه اطلاع رسانی می شود، نیازها و نیازهای کشور ایجاد شود. همین امر باعث می شود که خیرین در این زمینه وقف های خود را اختراع کنند و با نیات جدید و با توجه به نیاز کشور اقدام به راه اندازی وقف کنند.

گفتگو با مجتبی افشار

انتهای پیام